Dariusz Chmielewski, pomorski wojewódzki konserwator zabytków mówił o gdańskim dziedzictwie, którego nie da się dzielić według granic.
Obrazy bez metryk, kaplica o kilku życiorysach i nagrobek, który zniknął razem z pamięcią o fundatorze. Podczas polsko-niemieckiego sympozjum w Gdańsku badacze zastanawiali się, jak opowiadać o przedmiotach i miejscach naznaczonych wojnami, przesiedleniami i zmieniającymi się granicami.
Ważniejsze od pytania "czyje?” staje się , kto podejmie odpowiedzialność za ich ocalenie. Punktem wyjścia była zagadka 21 portretów estońskich, odnalezionych po wojnie w dworze w wielkopolskim Szlachcinie. Antoni Żurawski, student historii sztuki z Poznania, wraz ze współpracowniczką szukał ich śladów w Tallinnie i Tartu. Odnalazł informacje o rodzinach Stenbocków i von Dehnów oraz sporze o majątek dworu Kolga, ale nie znalazł dokumentu potwierdzającego, jak obrazy trafiły do Polski. - Dlatego przyjechaliśmy na warsztat - mówił. -Zanim zacznie się rozmowę o zwrocie dzieła, trzeba ustalić jego pochodzenie i drogę do obecnego miejsca. Dokumenty często nie przetrwały wojny, a przedmioty zmieniały właścicieli i adresy.
O tych wyzwaniach rozmawiali uczestnicy sympozjum "Nasze dziedzictwo – TAK! / Unser Erbe – JA!", zorganizowanego 12 i 13 listopada w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Spotkanie kontynuowało rozmowę z 2022 r. o powrotach dóbr kultury. Pytanie "jak odzyskać?" uzupełniło kolejne: jak ocalić dziedzictwo?
Dariusz Chmielewski, pomorski wojewódzki konserwator zabytków, zwracał uwagę, że bezpośrednia pamięć o II wojnie światowej słabnie. Polska lista strat wojennych obejmuje ponad pół miliona dóbr kultury. Potrzeba mecenatu, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, i rozmowy o wspólnej odpowiedzialności.
Szymon Rybicki, związany z gdańskimi służbami konserwatorskimi, opowiedział o kaplicy na dawnym katolickim cmentarzu na Chełmie. Powstała na początku lat 40. w stylistyce nazistowskiej, lecz służyła katolikom. Po wojnie nowi mieszkańcy, wśród nich przybysze z Kresów, potrzebowali kościoła. Przyjęli kaplicę jak własną i rozbudowali ją, a pierwotny budynek stał się częścią nowej świątyni.
Po latach pojawiło się pytanie o jej przyszłość. – Tożsamość tej kaplicy była dosyć płynna – zauważył Rybicki. W jednym miejscu spotykają się dzieje niemieckiego Gdańska, powojennych przesiedleńców i współczesnej parafii. Żadnej z tych historii nie da się wykreślić bez zubożenia pozostałych.
Inny uczestnik opowiedział o nagrobku, którym przez dziesięciolecia opiekowała się gdańska fundacja. Gdy przestała istnieć, zniknął pomnik, a później pamięć o nim. Dziedzictwo ginie nie tylko podczas wojny. Czasem wystarczy, że nie ma już nikogo, kto zna nazwisko wyryte w kamieniu.
Dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska z Instytutu Slawistyki PAN zaproponowała, by pozostałości po dawnych społecznościach traktować jak „duchy poprzednich kultur”. Zostają domy, kaplice i przedmioty, choć dawnych użytkowników już nie ma. Nowi mieszkańcy próbują je oswoić albo zapomnieć. Badaczka wykorzystała pocztówki etnograficzne jako narzędzie pracy z trudnym dziedzictwem.
O znaczeniu proweniencji mówiła dr hab. Ewa Manikowska z Instytutu Sztuki PAN, badająca rozproszone kolekcje. Za wpisami w inwentarzach stoją ludzie: bibliotekarze, kolekcjonerzy, rodziny, które utraciły zbiory, i badacze odtwarzający ich losy na podstawie ocalałych dokumentów. Wśród tematów były starodruki z Biblioteki Polskiej w Berlinie, poniemieckie kolekcje antyków i niszczejąca kaplica grobowa na Białorusi. Powracało pytanie: czy o wartości dziedzictwa decyduje narodowość ostatniego właściciela?
W piątek rozmowa dotyczyła wielu tematów, m.in. zamek w Sztynorcie, polonizację muzeów w II Rzeczypospolitej, kolekcje zlikwidowane przez nazistów oraz powojenne losy zabytków Dworu Artusa i Sieni Gdańskiej. Szczególne miejsce w programie zajęła bazylika Mariacka – świątynia o rozproszonym wyposażeniu i skomplikowanej historii powrotów dzieł.
Osobny panel poświęcono jej ochronie: problemom konserwatorskim i prawnym, powrotowi ołtarza Trójcy Świętej i średniowiecznych paramentów oraz powojennej centralizacji zbiorów. W dyskusji mieli uczestniczyć polscy i niemieccy uczeni, prawnicy oraz przedstawiciele Kościołów katolickiego i ewangelickiego. Nie chodzi tylko o to, po której stronie Odry powinien znaleźć się zabytek. Bazylika przez stulecia służyła Gdańszczanom, a po wojnie stała się miejscem modlitwy nowych mieszkańców. Powrót dawnych dzieł może oznaczać więcej niż zmianę adresu: odtworzenie więzi między przedmiotem, miejscem i ludźmi.
Organizatorzy, wśród nich ks. prał. Ireneusz Bradtke, proboszcz bazyliki, Dariusz Chmielewski, Mirosław Zeidler oraz polskie i niemieckie stowarzyszenia, rozmawiali także o zarządzaniu dziedzictwem i Gdańskiej Karcie Ochrony Dziedzictwa. Po sporach o własność pozostaje pytanie: kto naprawi dach, opisze obraz i ocali pamięć? Odzyskanie rzeczy nie zamyka jej historii. Oznacza początek odpowiedzialności za to, co nazywamy naszym.
Archidiecezja Gdańska